در فرهنگ کهن ایرانزمین که رخدادهای طبیعی با روایتها و نیروهای مینوی در هم آمیخته بودند. جشنهایی شکل گرفتند که هر یک بازتابی از باورهای عمیق مردمان این سرزمین در ستایش نور، آب، آتش و دیگر نیروهای ایزدی بودند.
«جشن انار» نیز که موعد برگزاری آن در فصل پاییز است. در ایران پیشینهای دیرینه دارد و بخش ماندگاری از همین میراث کهن است. در فرهنگ ایرانی، انار فقط یک میوه یا محصول کشاورزی پاییزی نیست، بلکه نمادی از زندگی، باروری، فراوانی و پایداری طبیعت است.
انار حضور پررنگی در اساطیر ایران از پیوند آن با آناهیتا، ایزدبانوی آبها و باروری، تا نقش آن در آیینهای زایش و پاکی داشته است. همین امر سبب شده است که جشن انار به مثابه آیینی برای ستایش زندگی و چرخه پیوسته آفرینش باشد.
جشن انار امروز نیز در شهرها و روستاهای مختلف ایران از اورامان کردستان تا ساوه، نطنز و نیریز، برگزار میشود. این نشانگر جلوهای زنده از پیوند دیرینه مردم با طبیعت و اساطیر ایرانی است. این گزارش به بررسی خاستگاه و گستره برگزاری این جشن در ایران میپردازد. در عین حال نشان میدهد که چگونه یک میوه اساطیری میتواند حافظه جمعی یک ملت را در خود نگاه دارد و نسل به نسل منتقل کند.
نماد باروری، زایش و فراوانی
بسیاری از ما بارها این جمله را از پدربزرگها و مادربزرگهایمان شنیدهایم که «انار میوه بهشتی است». این باور که تا حدودی با مفاهیم دینی اسلامی آمیخته است. در واقع پیشینهای کهنتر دارد و ردپای آن را میتوان در اساطیر این سرزمین جستوجو کرد.
در متون اوستایی، انار بهعنوان نماد باروری، زایش و فراوانی معرفی شده و استفاده از آن در جشنهایی مانند ازدواج، نشاندهنده پیوند این میوه با تداوم نسل، نعمت و سرزندگی است.
برخی پژوهشهای نمادشناسی در فرهنگ ایران باستان، حاکی از آن است که انار به دلیل پوست سخت و دانههای سرخ و فراوان، نشانهای از فراوانی، حیات و پایداری روح بوده است. در برخی تفسیرها نیز این میوه به دلیل همین ویژگیها با آیینهای گذار و باورهای مربوط به پیوند میان جهان زندگان و مردگان پیوند خورده بود و جایگاهی نمادین داشت.
نقش انار در اساطیر ایرانی
در اساطیر ایرانی، انار با ایزدبانوان و نیروهای زنانه نیز ارتباطی عمیق دارد. پژوهشهایی مانند «نمادهای آناهیتا در هنر ساسانی» نشان میدهد که انار غالبا در کنار ایزدبانوی آب و باروری وجود داشت. جالب اینکه جشن باستانی «آبانگان» که موعد برگزاری آن نیز آبانروز از ماه آبان است، با فصل پاییز پیوند دارد و در ستایش ایزدبانوی آناهیتا (بانوی آبها) برگزار میشود.
حکیم فردوسی نیز در شاهنامه در بخش داستان سیاوش چنین روایت میکند که با ریختن خون سیاوش، «گیاهی برآمد همانگه ز خون» که آن را گیاه سیاوشان یا «خون سیاوشان» خواندند. در برهان قاطع آمده است که در بیستون درخت اناری روییده بود که آن را «انار فرهاد» مینامیدند،. چون وقتی فرهاد از شنیدن خبر مرگ شیرین تیشه بر سر زد، دست تیشه که از چوب انار بود، بر زمین افتاد و در خون فروریخته فرهاد بر خاک رویید.
یکی از بهترین مدارک نقشمایه انار در ایران مربوط مجموعه یافتشده در گورستان دوره آهن مارلیک در رودبار گیلان است. در این گورستان که مربوط به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد است. مجموعهای از زیورآلات با تزییناتی به شکل انار از جمله گردنبند، گوشواره و چند زنگوله فلزی انارشکل به دست آمده است که به عنوان هدایای تدفینی کنار اجساد گذاشته شده بودند.
متون پهلوی نیز نشان میدهد که انار نهتنها در مناسک باروری که در آیینهای کیهانی نیز نقش داشت و دانههای ریز و منسجم آن نظم آفرینش و برکت زمین را بازتاب میداد. رنگ سرخ و درخشان انار هم در سنت ادبی و فرهنگی ایرانی، نمادی از عشق، زیبایی و شور زندگی بود. ترکیب این ویژگیها انار را به یکی از پرمعناترین نمادهای فرهنگ ایران باستان تبدیل کرده بود. میوهای که هم در جهان اسطوره و هم در زندگی روزمره ایرانیان، حضور و معنایی عمیق داشت و دارد.
جشن انار از اورامانات تا ساوه
جشن انار در ایران آیینی کهن برای پاسداشت فصل رسیدن انار، برکت زمین و چرخه باروری طبیعت است. این جشن که ریشههای آن به آیینهای کشاورزی و سنتهای زرتشتی بازمیگردد. این جشن هنوز هم در بسیاری از نقاط ایران زنده است و با آداب محلی، موسیقی، خوراکیهای سنتی و مراسم نمادین برگزار میشود.
پژوهشهای تاریخی چنین نشان میدهد که خاستگاه اصلی برگزاری جشن انار منطقه اورامان در کردستان است. جایی که درخت انار نزد مردم احترام ویژهای دارد و نوبرانه انار فرصتی نیکو برای برگزاری جشن شکرگزاری و طلب برکت است.
با این حال، جشن انار در دیگر مناطق ایران نیز برگزار میشود. هر منطقه برای برگزاری این جشن، آداب و رسوم ویژه خود را دارد. از مهمترین شهرها و نواحی برگزارکننده میتوان به ساوه، نطنز، بادرود، نیریز، تفت، بجستان، فردوس، ساوجبلاغ، کوهدشت، فیروزکوه و دماوند اشاره کرد. در برخی مناطق گیلان، مازندران و کرمان نیز جشنهای کوچکتر برگزار میشود. با وجود تفاوتهای ظاهری در برگزاری مراسم، روح اصلی این آیین ستایش برکت، زندگی و فراوانی است.
...
