کشف کتیبۀ اسرارآمیز «نبرد پهلوان و مار» در خوزستان

اندیکا؛ منطقه تعامل فرهنگی

در چند دهه گذشته، پژوهشگران شمار روزافزونی از سکونتگاه‌ها، مقبره‌ها، زیارتگاه‌ها و کتیبه‌های سنگی عیلامیان را در ارتفاعات بختیاری شناسایی کرده‌اند. این یافته‌ها نه‌تنها وسعت قلمروی عیلامیان، بلکه تداوم سنت‌های فرهنگی و دینی آن‌ها را نشان می‌دهند. کتیبه‌ی تازه کشف‌شده‌ی منار به دلیل موضوع متمایز خود میان این مجموعه برجسته است.

توصیف کتیبه سنگی

نقش‌برجسته بر سطحی نامنظم و کمابیش ذوزنقه‌ای به ابعاد حدود ۷۰ در ۸۱ سانتی‌متر حک شده است. اگرچه بخشی از پنل دچار فرسایش طبیعی و آسیب آگاهانه شده است. ولی سه شخصیت موجود هنوز به روشنی قابل تشخیص‌ هستند.

سمت چپ، یک مرد نیرومند و برهنه در نمای سه‌چهارم به تصویر کشیده شده است. او در دست راست خود جسمی گرد و بزرگ که شاید چماق آیینی یا سلاح نمادین باشد را بالا نگه داشته و در عین با دست چپ گلوی شخصیت مرکزی را گرفته است. تأکید بر تنه، بازوها و ران‌ها گواه تمرکز آگاهانه بر قدرت جسمانی و نیروی قهرمانانه است.

شخصیت مرکزی موجودی مارمانند با سه سر است که طول آن حدود ۸۳ سانتی‌متر است. موجودات مارمانند و چندسر در هنر سنگی ایلامیان نادر هستند و این عنصر برای تفسیر معنای نمادین صحنه اهمیت ویژه‌ای دارد.

سمت راست، مردی با لباسی به سبک اشکانی در نمای تمام‌رخ ظاهر شده است. او جامه‌ای بلند با چین‌های مشخص پوشیده و حالتی شبیه شخصیت‌های کاهنی دیده‌شده در دیگر نقش‌برجسته‌های عیلامی دارد.

تفسیر اسطوره‌ای و شباهت‌های احتمالی

به گفته سلطانی، ترکیب‌بندی، مدلینگ شخصیتی و حرکات، تأکید آگاهانه‌ای بر نبرد قهرمانانه و اهمیت آیینی دارند. اگرچه شناسایی قطعی امکان‌پذیر نیست، صحنه شباهت‌های احتمالی با اسطوره نبرد هرکول با هیدرا دارد، روایتی شناخته‌شده در جهان هلنیستی و منقوش بر پشت سکه‌های یونانی حدود ۳۲۵ پیش از میلاد.

پژوهشگران به جای کپی‌برداری مستقیم، معتقدند هنرمند عیلامی ممکن است از موضوعات اسطوره‌ای گسترده الهام گرفته و آن‌ها را در چارچوب باورها و فرهنگ محلی خود بازتفسیر کرده باشد. چنین اقتباسِ گزینشی نقش عیلامیان را به‌عنوان واسطه فرهنگی میان سنت‌های ایرانی، بین‌النهرینی و مدیترانه‌ای منعکس می‌کند.

حفاظت و پژوهش‌های آینده

کارشناسان تأکید می‌کنند که این کتیبه از دید علمی مهم و میان «مجموعه هنر سنگی عیلامیان» منحصربه‌فرد است. با این حال، این نقش‌برجسته به دلیل فرسایش سطحی و از دست رفتن ماده آسیب‌پذیر است. بنابراین، متخصصان توصیه می‌کنند حفاظت فیزیکی فوری، مستندسازی دیجیتال با وضوح بالا و اسکن لیزری پیشرفته برای حفظ جزئیات باقی‌مانده انجام شود.

این کشف در نشریه علمی بین‌المللی Sinos Persicus  منتشر شده و اهمیت آن برای مطالعات آینده هنر، دین و تعاملات فرهنگی عیلامیان روشن است. با ادامه پژوهش‌ها، انتظار می‌رود کتیبه سنگی منار سهم بسزایی در فهم نحوه ابراز اسطوره، آیین و هویت عیلامیان در چشم‌انداز فرهنگی پویای کوه‌های زاگرس باستان داشته باشد.

منبع خبری