روابط ایران و چین پس از انقلاب اسلامی و در پی تقابل فزاینده تهران با کشورهای غربی وارد مرحلهای تازه شد. از آن زمان، ایران همواره به چین بهعنوان یک پشتوانه سیاسی در عرصه بینالمللی نگریسته و در مقابل، پکن نیز با بهرهگیری از نفت ارزان ایران، حضور اقتصادی خود را در این کشور گسترش داده است. چین علاوه بر خرید نفت با تخفیفهای قابل توجه، بازار ایران را به یکی از مقاصد اصلی صادرات کالاهای خود تبدیل کرده است.
این رابطه بهویژه پس از سال ۲۰۰۸ و در چارچوب سیاست «نگاه به شرق» وارد فاز عمیقتری شد. امضای تفاهمنامههای بلندمدت و قراردادهای جامع راهبردی، همکاری دو کشور را از حوزه اقتصادی فراتر برد و به عرصههای امنیتی، دفاعی و نظامی کشاند. «سند همکاری 25 ساله» را میتوان نماد برجسته این مرحله دانست. سندی که برخی تحلیلگران از آن بهعنوان آغاز نوعی الگوی «استعمار نوین چینی» در ایران یاد میکنند.
در سالهای اخیر، این همکاریها ابعاد تازهتری یافته است. در جریان تنشهای نظامی میان ایران و ایالات متحده، گزارشهای متعددی از ارائه کمکهای اطلاعاتی چین به ایران منتشر شده است. بر اساس این گزارشها، پکن با تکیه بر فناوریهای پیشرفته اطلاعاتی، دادههای ماهوارهای و تجهیزات ناوبری، تحرکات نظامی را رصد کرده و تصاویر ماهوارهای را در اختیار ایران قرار داده است. دادههایی که امکان رهگیری ناوها و جنگندههای آمریکایی را فراهم میکند.
تبدیل ماهوارههای تجاری به ابزار اطلاعاتی سپاه
چین در سالهای اخیر بهطور سیستماتیک دسترسی به آمار دقیق خرید نفت از ایران را از گزارشهای رسمی تجارت خود حذف کرده است. همزمان، شواهد نشان میدهد که درآمد حاصل از فروش نفت تحریمشده، در تأمین مالی یک زنجیره پنهان انتقال فناوریهای ماهوارهای به کار گرفته میشود. زنجیرهای که امکان دسترسی نزدیک به زمان واقعی به دادههای اطلاعاتی را برای سپاه پاسداران فراهم میکند.
صنعت فضایی تجاری چین نیز بهطور فزایندهای خدماتی با کاربری دوگانه ارائه میدهد، بهویژه در حوزههای شناسایی و اطلاعات نظامی، آن هم در پوشش فعالیتهای تجاری. یکی از نمونههای برجسته، شرکت ماهوارهای «Earth Eye» مستقر در پکن است که در اوایل ماه مه از سوی ایالات متحده تحریم شد. به گفته مقامات آمریکایی، این شرکت دسترسی به تصاویر ماهوارهای با دقت بالا را برای نهادهای وابسته به سپاه فراهم کرده است.
دور زدن تحریمها با مدل «تحویل در مدار»
الگوی مورد استفاده در این همکاری را میتوان «تحویل در مدار» نامید؛ مدلی نوین که بخش مهمی از سازوکارهای سنتی کنترل صادرات را دور میزند. در این روش، شرکت چینی ماهواره را طراحی، تولید و پرتاب میکند. در ابتدا کنترل آن را در اختیار دارد، اما در ادامه مالکیت یا حق بهرهبرداری آن را به طرف مقابل منتقل میکند.
از آنجا که ماهواره پیشتر در فضا مستقر شده است، در زمان انتقال نهایی، هیچ سختافزاری از مرزها عبور نمیکند. این امر عملاً ابزارهای نظارتی گمرکی و سازوکارهای تحریمی را که بر جابهجایی فیزیکی تجهیزات متکی هستند، بیاثر میسازد.
این مدل به ایران امکان میدهد بدون صرف سالها زمان برای توسعه زیرساختهای بومی، به دادههای اطلاعاتی پیشرفته دسترسی پیدا کند. در مقابل، چین نیز ضمن کسب منافع اقتصادی، فرصت آزمون فناوریهای خود در شرایط عملیاتی واقعی را به دست میآورد، بدون آنکه نیاز به استقرار مستقیم نیروهای نظامی داشته باشد.
شبکه مالی نفت و فناوری میان ایران و چین
نفت خام تحریمشده ایران از طریق «ناوگان سایه» و با استفاده از ساختارهای مالکیتی پیچیده، اسناد جعلی و انتقال کشتیبهکشتی جابهجا میشود. درآمد حاصل از این معاملات، شبکهای از شرکتهای صوری عمدتاً در چین و هنگکنگ شرکت های تدارکاتی را تغذیه میکند که در تأمین تجهیزات حساس نقش دارند.
این شرکتها اجزای ماهوارهای، تجهیزات الکترونیکی و مواد مورد استفاده در تولید پهپادها را تهیه کرده و سپس با تغییر نام یا انحلال، در قالب ساختارهای جدید به فعالیت ادامه میدهند و مسیر انتقال تجهیزات به ایران را حفظ میکنند.
در همین حال، همزمان با تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا علیه این شبکهها، گزارشهایی از موضعگیری دولت چین در کاهش تبعیت از برخی تحریمهای ایالات متحده منتشر شده است. این رویکرد به شرکتهای چینی اجازه میدهد محدودیتهای اعمالشده بر پالایشگاههای خریدار نفت ایران را نادیده بگیرند. نتیجه این روند، افزایش پیچیدگی در نظارت بر شبکههای مالی و فناوری و تسهیل دور زدن تحریمهاست.
در واکنش، ایالات متحده تلاشهای خود را برای گسترش دامنه تحریمها، تقویت همکاری اطلاعاتی با متحدان و افزایش نظارت دریایی شدت بخشیده است تا جریان درآمدهای نفتی و شبکههای پشتیبان این انتقالهای فناوری را مختل کند. در صورت هماهنگی مؤثرتر میان کشورهای همسو و تمرکز بر شناسایی شرکتهای پوششی، میتوان هزینههای این همکاری را برای تهران و پکن افزایش داد و سطح حمایت اطلاعاتی از سپاه پاسداران را کاهش داد.
