پارک جنگلی چیتگر، یکی از مهم‌ترین عرصه‌های سبز غرب تهران، با بحرانی جدی روبه‌رو شده است. برآوردهای اولیه نشان می‌دهد حدود ۴۱ درصد درختان این بوستان کاملاً خشک شده‌اند و ۲۸ درصد دیگر نیز در معرض خشکیدگی قرار دارند؛ یعنی در مجموع نزدیک به ۶۹ درصد پوشش درختی چیتگر در وضعیت بحرانی یا نیمه‌بحرانی است. این وضعیت حاصل ترکیبی از خشکسالی، کمبود آب، گسترش آفات، تراکم غیراستاندارد درختان و ضعف مدیریت بلندمدت است.
بحرانی که سال‌ها در حال شکل‌گرفتن بود
چیتگر در دهه ۱۳۴۰ با هدف توسعه فضای سبز، کاهش آلودگی و مهار ورود گردوغبار به تهران ایجاد شد. این بوستان در کنار سرخه‌حصار، یکی از دو گلوگاه مهم سبز در غرب و شرق پایتخت به شمار می‌رود و نقش مهمی در بهبود کیفیت هوای شهر داشته است. اما اکنون بخش‌هایی از این جنگل مصنوعی، چهره‌ای متفاوت پیدا کرده‌اند: درختان خشک، قطع‌شده و عرصه‌هایی که باید از نو احیا شوند.
بر اساس تصاویر ماهواره‌ای و برآوردهای اولیه سازمان بوستان‌های شهر تهران، حدود ۴۱ درصد درختان چیتگر به‌طور کامل خشک شده‌اند و ۲۸ درصد نیز در آستانه خشکیدگی‌اند. البته مسئولان تأکید کرده‌اند این آمار هنوز قطعی نیست و بررسی‌های میدانی و نمونه‌برداری برای رسیدن به ارقام دقیق‌تر ادامه دارد.
قطع درختان خشک و آلوده نیز به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شده است. دلیل اصلی این اقدام، جلوگیری از گسترش آفت به درختان سالم اعلام شده است؛ اما گستردگی عملیات برداشت درختان و تغییر چهره بخش‌هایی از پارک، این پرسش را ایجاد کرده که چرا وضعیت تا این حد پیش رفته است.
آفت، کمبود آب و غفلت مدیریتی
از دید برخی مسئولان شهری، خشک‌شدن درختان چیتگر فقط نتیجه کمبود آب نیست. ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، می‌گوید از ابتدای دوره اخیر چندین بار درباره وضعیت چیتگر و سرخه‌حصار هشدار داده شده است. به گفته او، آفت‌زدگی درختان از حدود سال ۱۳۹۶ آغاز شده بود، اما در دوره‌های بعدی نیز اقدام مؤثری برای شناسایی ریشه مشکل و مهار گسترش آن انجام نشد.
او معتقد است هم آفت وجود داشته، هم کمبود آب و هم بی‌توجهی به مسئله. به باور امانی، اگر موضوع به‌موقع به متخصصان واگذار می‌شد و امکانات لازم بسیج می‌شد، می‌شد جلوی گسترش آفت و خشکیدگی را گرفت. او همچنین می‌گوید نبود نیروهای متخصص و باتجربه در رأس مدیریت این بخش، باعث شده دو بوستان بزرگ تهران عملاً از صفر آغاز شوند.
یکی دیگر از دلایل مطرح‌شده، کاشت انبوه درختان از یک گونه، به‌ویژه کاج، در دهه‌های گذشته است. نبود تنوع زیستی باعث شده وقتی آفت به کاج‌ها حمله کند، بخش بزرگی از جنگل هم‌زمان آسیب ببیند. امانی این عوامل را رد نمی‌کند، اما تأکید دارد که با پیشگیری و مدیریت به‌موقع، وضعیت نباید به این حد می‌رسید.
جنگلی بدون طرح پرورشی
نقی شعبانیان، معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران، نیز وضعیت کنونی چیتگر را نتیجه مجموعه‌ای از مشکلات در طول دهه‌ها می‌داند. او می‌گوید مدیریت فنی و تخصصی این عرصه جنگلی به‌درستی شکل نگرفته و در حدود ۵۰ سال گذشته، برنامه‌ریزی علمی و مستمر برای نگهداری و پرورش جنگل انجام نشده است. به گفته او، هم سازمان منابع طبیعی و هم شهرداری در این مسئله مسئولیت دارند.
یکی از مشکلات اصلی، کاشت درختان با تراکمی بیش از ظرفیت واقعی زمین بوده است. بر اساس اصول جنگل‌داری، برای هر عرصه جنگلی باید طرح فنی و پرورشی تهیه شود و این طرح هر ۱۰ سال بازنگری شود. در چنین طرحی، زمان و مکان کاشت، نحوه نگهداری و جایگزینی درختان مشخص می‌شود؛ روندی که در چیتگر به‌درستی دنبال نشده است.
درختان باید به‌تدریج با گونه‌های مناسب‌تر، به‌ویژه پهن‌برگ‌ها، جایگزین می‌شدند تا تنوع گونه‌ای افزایش یابد و پایداری جنگل تقویت شود. اما این کار انجام نشد. تراکم بالا و نبود مدیریت مناسب باعث شده تبادلات گازی، فتوسنتز و تنفس درختان با مشکل روبه‌رو شود و وضعیت فیزیولوژیکی آن‌ها تضعیف گردد.
خشکسالی، خاک ضعیف و بحران آب
عوامل محیطی نیز بر این بحران افزوده‌اند. آلودگی هوا، خشکسالی‌های پیاپی، فشردگی خاک و حضور گسترده گردشگران از جمله فشارهایی است که درختان چیتگر را تضعیف کرده‌اند. میانگین بارندگی این محدوده که پیش‌تر حدود ۲۰۰ تا ۲۸۰ میلی‌متر بود، در سال‌های اخیر و به‌ویژه طی پنج تا شش سال گذشته به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر رسیده است.
خاک چیتگر نیز به دلیل برداشت طولانی‌مدت مواد غذایی توسط درختان و کندی چرخه مواد مغذی، به‌ویژه در بخش‌های سوزنی‌برگ، ضعیف شده است. مسئولان می‌گویند برای احیای جنگل، تقویت خاک به اندازه آبیاری اهمیت دارد؛ چون بدون خاک سالم، کاشت نهال جدید نتیجه پایداری نخواهد داشت.
بحران آب نیز جدی است. در گذشته حدود ۵۰۰ متر مکعب آب در ثانیه برای این محدوده در دسترس بود، اما اکنون این رقم به حدود ۱۰۰ لیتر در ثانیه رسیده است. از ۹ حلقه چاه موجود، سه حلقه کاملاً خشک شده و شش حلقه دیگر نیز وضعیت مناسبی ندارند. در حال حاضر حدود ۳۰ متر مکعب آب در ثانیه از این چاه‌ها برداشت می‌شود و امکان فشار بیشتر به منابع وجود ندارد.
آبیاری نادرست و ریشه‌های سطحی
یکی از مشکلات فنی چیتگر، توسعه‌نیافتن شبکه آبیاری است. مسئولان می‌گویند در حال حاضر تنها حدود ۱۰ درصد از شبکه آبیاری مورد نیاز اجرا شده و باید این روند با سرعت بیشتری ادامه یابد. آبیاری در جنگل با کشاورزی متفاوت است و باید به‌گونه‌ای طراحی شود که ریشه درختان به عمق خاک هدایت شود.
اما ریشه بسیاری از درختان خشک‌شده چیتگر سطحی است؛ نشانه‌ای که نشان می‌دهد در سال‌های گذشته اصول مناسب آبیاری رعایت نشده است. ریشه سطحی، درخت را در برابر خشکسالی و تنش آبی آسیب‌پذیرتر می‌کند و باعث می‌شود حتی کاهش نسبتاً کوتاه‌مدت رطوبت، اثر جدی بر سلامت درخت بگذارد.
برنامه مسئولان، توسعه شبکه توزیع آب در داخل عرصه جنگلی و استفاده از روش‌های مکانیزه و متناسب با شرایط جنگل است. هدف این است که آب به‌صورت هدفمند به ریشه‌ها برسد و از هدررفت منابع کمیاب جلوگیری شود.
احیا با تنوع زیستی و کاشت علمی
برای جلوگیری از تکرار خطا، کمیته‌ای فنی و کارگروهی تخصصی با حضور استادان دانشگاه، پژوهشگران، کارشناسان شهرداری و سازمان منابع طبیعی و فعالان محیط‌زیست تشکیل شده است. تصمیم‌های مربوط به انتخاب گونه، مدیریت جنگل و برنامه کاشت پس از بررسی کارشناسی و تأیید فنی به مرحله اجرا می‌رسد.
سال گذشته ۲۸ هزار نهال در چیتگر کاشته شد و برای کاشت ۳۰ هزار درخت دیگر نیز مناقصه برگزار و پیمانکار آن مشخص شده است. در صورت تأمین و توسعه زیرساخت آبیاری، برنامه‌ریزی شده تا در بهمن‌ماه امکان کاشت ۳۰ تا ۶۰ هزار نهال دیگر فراهم شود.
در انتخاب گونه‌های جدید، تنوع زیستی ملاک اصلی است. هدف این است که با کاشت گونه‌های متنوع و سازگار با اقلیم تهران، پایداری جنگل در برابر آفت، خشکسالی و تغییرات محیطی افزایش یابد. اکنون حدود ۴۰ گونه گیاهی در چیتگر وجود دارد، اما مسئولان تأکید می‌کنند کاشت نهال بدون تأمین آب، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.
قطع درختان، آخرین راه نجات
قطع درختان خشک و آلوده، هرچند ناخوشایند است، بخشی از فرایند مدیریت جنگل محسوب می‌شود. مسئولیت شناسایی، نشانه‌گذاری و تعیین درختانی که باید قطع شوند بر عهده سازمان منابع طبیعی است. پس از آن، شهرداری به‌عنوان بهره‌بردار، عملیات برداشت را با همکاری این سازمان انجام می‌دهد.
به گفته مسئولان، چوب درختان آفت‌زده حتی قابل استفاده نیست؛ بنابراین هدف قطع، صرفاً برداشت چوب نیست، بلکه جلوگیری از سرایت آفت به درختان سالم است. با این حال، اهمیت این اقدام باعث می‌شود نظارت دقیق، شفافیت در آمار و اجرای هم‌زمان برنامه احیا اهمیت بیشتری پیدا کند.
آینده چیتگر در گرو مدیریت پایدار
احیای چیتگر فقط با قطع درختان خشک یا کاشت نهال جدید ممکن نیست. این بوستان به برنامه‌ای پایدار نیاز دارد که تأمین آب، تقویت خاک، کنترل آفات، انتخاب گونه‌های مناسب و پایش مستمر سلامت درختان را در بر بگیرد. همکاری سازمان منابع طبیعی، شهرداری، دانشگاه‌ها و تشکل‌های مردمی نیز شرط اصلی موفقیت این برنامه است.
از دست رفتن درختان چیتگر تنها به معنای کاهش تعداد درختان نیست. این بوستان نقش مهمی در مهار گردوغبار، کاهش آلودگی هوا، تعدیل دما و بهبود کیفیت زندگی ساکنان غرب تهران دارد. بنابراین، نجات بخش باقی‌مانده جنگل چیتگر، نه یک پروژه زیباسازی شهری، بلکه یک ضرورت زیست‌محیطی برای پایتخت است.
