در ماه‌های اخیر، معالات امنیتی و دریانوردی در خلیج فارس وارد مرحله‌ای تازه و البته متناقض شده است. از یک سو، جمهوری اسلامی به صورت رسمی اعلام کرده است که تنگه هرمز را بسته و همچنان بر ادامه آن تاکید می‌ورزد. از سوی دیگر، بنا بر گزارش‌های معتبر، داده‌های تانکر ترکرهای بین‌المللی و حتی اظهارات جسته و گریخته برخی مقامات جمهوری اسلامی، تنگه هرمز با حمایت نظامی مستقیم آمریکا، به غیر از کشتی‌های متعلق به جمهوری اسلامی به روی تمامی کشتی‌های نفت‌کش و تجاری جهان باز است. در عمل تنگه هرمز تنها به روی ناوگان دریایی و تجاری جمهوری اسلامی بسته شده است. یعنی تئوری بازدارندگی با بستن تنگه هرمز به محاصره خود جمهوی اسلامی تبدیل شده است. سران و تصمیم‌گیران جمهوری اسلامی به خوبی از این نتیجه معکوس آگاه هستند، اما از اعتراف به این خود زنی در هرمز و توضیح شفاف درباره آن به افکار عمومی خوداری می‌کنند.
خطای محاسباتی در بازار انرژی و اقتصاد آمریکا
ریشه این وضعیت را باید در محاسبات غلط استراتژیست‌های جمهوری اسلامی جست‌وجو کرد. پیش‌فرض اصلی طراحان این سناریو بر این پایه استوار بود که با اعلام بسته شدن تنگه هرمز، شوک عظیمی به بازار جهانی انرژی وارد میشود و قیمت هر بشکه نفت به چند صد دلار افزایش می‌یابد. بر اساس همین تئوری، قرار بود قیمت بنزین در پمپ‌بنزین‌های آمریکا چند برابر شود و در نتیجه، فشار اقتصادی ناشی از آن، مردم آمریکا را به شورش علیه دولت ترامپ و مخالفت با جنگ علیه جمهوری اسلامی وادار کند.
اما گذشت زمان نشان داد که این برآوردها تا چه اندازه غیرعلمی و به دور از واقعیت‌های اقتصاد بوده است. اکنون و پس از گذشت چندین ماه از اجرای این سیاست، قیمت بنزین در آمریکا نهایتا از حدود سه دلار به پنج دلار در هر گالن رسیده است. برای درک بهتر تاثیر این افزایش قیمت بر زندگی شهروندان آمریکایی، کافی است آن را با سطح درآمد آن‌ها مقایسه کنیم. این هزینه اضافی در سبد معیشت ماهانه قشر کارگر آمریکا، نهایتا معادل دستمزد دو روز کاری در ماه است. برای طبقه متوسط، این رقم به حقوق چند ساعت کار کاهش می‌یابد و برای قشر پردرآمد جامعه آمریکا، اساسا رقمی قابل لمس و محاسبه نیست. بنابراین، رویای شورش داخلی در آمریکا به دلیل گرانی بنزین، در عمل به یک سراب سیاسی در تهران تبدیل شد و محاسبات رهبران و استراتژیست‌های نظام در این پرونده نیز کاملا غیرعلمی و عملی از آب درآمد.
خودتحریمی دریایی و دادن بهانه به واشنگتن
نکته تامل‌برانگیز در این میان، نقش مستقیم تصمیمات تهران در تسهیل فشارهای حداکثری واشنگتن است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که اگر جمهوری اسلامی پیش‌دستی نمی‌کرد و تنگه هرمز را به صورت نمادین و عملی بر روی خودش نمی‌بست، شاید ایده محاصره دریایی آمریکا علیه ایران هرگز جامه عمل نمی‌پوشید و با همراهی جامعه جهانی روبه‌رو نمی‌شد. در واقع، جمهوری اسلامی با اعلام بسته شدن تنگه هرمز، دو ضربه هم‌زمان به منافع خود وارد کرد؛ از یک سو مسیر حیاتی صادرات و تجارت را بر روی ناوگان خود بست و از سوی دیگر، بهترین بهانه حقوقی و امنیتی را در اختیار آمریکا قرار داد تا محاصره دریایی علیه ایران را کلید بزند و به اجرا بگذارد.
سندروم اصرار بر خطا و وحشت بازگشت از آن
اکنون سوال اینجاست که وقتی تئوری بسته شدن تنگه هرمز تا این حد جواب معکوس داده و به ابزاری علیه خود کشور تبدیل شده است، چرا تصمیم‌گیران جمهوری اسلامی به اصطلاح از خر شیطان پیاده نمی‌شوند و به این وضعیت پایان نمی‌دهند؟ برای یافتن پاسخ این سوال، نیازی به گمانه‌زنی و تحلیل‌های پیچیده نیست. کافی است به پرونده‌های مشابه در تاریخ چند دهه گذشته جمهوری اسلامی نگاهی بیندازیم. رفتارپنچ دهه جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که ساختار تصمیم‌گیری در مواجهه با بن‌بست‌ها، مسیر ثابتی را دنبال میکند. به عنوان نمونه، در ماجرای گشت ارشاد، جامعه‌شناسان و حتی دلسوزان درون حاکمیت فریاد می‌زدند که این شیوه رویارویی با مردم، جواب معکوس می‌دهد و باید هرچه سریع‌تر آن را کنار گذاشت. با این حال، رهبران جمهوری اسلامی بر ادامه آن رویکرد پرهزینه اصرار ورزیدند تا جایی که کار از کار گذشت و هزینه‌های جبران‌ناپذیری به کشور تحمیل شد
همین الگو را می‌توان در ماجرای پرهزینه و بی‌نتیجه صدور انقلاب، پرونده کاملا مضر غنی‌سازی هسته‌ای و چندین مورد مشابه دیگر به وضوح مشاهده کرد. واقعیت این است که در ذهنیت رهبران و هسته سخت قدرت در جمهوری اسلامی، این اعتقاد ریشه دوانده است که هرگونه بازنگری، اصلاح و بازگشت از رویکردهای غلط گذشته، به معنای ضعف تلقی شده و باعث بی‌اعتباری جایگاه رهبری و کلیت نظام در چشم مردم داخل و رقبای خارجی میشود.
بر اساس همین منطق انعطاف‌ناپذیر است که رهبران نظام ادامه تحمل رنج، انزوا و خسارات سنگین ناشی از یک رویکرد غلط را به پذیرش اشتباه و بازگشت به مسیر عقلانیت ترجیح می‌دهند. رویکردی که امروز تنگه هرمز را به نماد جدیدی از آن تبدیل کرده است. بستن تنگه هرمز که بعنوان یک اهرم بازدارندگی تلقی میشد، به محاصره خود ایران و خودزنی تبدیل شده است، و رهبری نظام از بازگشت از این خطای خطیر خوداری میکند.
