ناوی پیلای، حقوقدان اهل آفریقای جنوبی و کمیسر عالی پیشین حقوق بشر سازمان ملل، برنده جایزه صلح نوبل ۲۰۲۶ شد. کمیته نوبل نروژ روز جمعه، نهم اکتبر، برابر با ۱۷ مهر، این جایزه را به پاس تلاش‌های او برای «گسترش صلح و حقوق بین‌الملل» اعطا کرد. انتخاب این حقوقدان ۸۵ ساله، تقدیر از مسیری چنددهه‌ای است که از دفاع از مخالفان آپارتاید آغاز شد و به مشارکت در محاکمه عاملان نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت رسید.
کودکی زیر سایه تبعیض
ناوانتم پیلای، مشهور به ناوی پیلای، در سال ۱۹۴۱ در دوربان و در خانواده‌ای هندی‌تبار با ریشه‌های تامیل متولد شد. او در جامعه‌ای بزرگ شد که نظام آپارتاید، حقوق و فرصت‌های شهروندان را بر اساس نژاد تعیین می‌کرد. تجربه زندگی در چنین ساختاری، زمینه فعالیت حرفه‌ای او را شکل داد؛ فعالیتی که دفاع از برابری و مقابله با تبعیض در مرکز آن قرار گرفت.
پیلای در دانشگاه ناتال تحصیل کرد و سپس مدارک کارشناسی ارشد حقوق و دکتری علوم حقوقی را از دانشگاه هاروارد گرفت. در سال ۱۹۶۷، نخستین زنی شد که در استان ناتال دفتر وکالت خود را تأسیس کرد. او در سال‌های حکومت آپارتاید، از فعالان ضدتبعیض نژادی و اعضای اتحادیه‌های کارگری دفاع می‌کرد؛ کسانی که فعالیت سیاسی و اجتماعی‌شان آنان را در معرض بازداشت و سرکوب قرار می‌داد.
از وکالت تا قضاوت بین‌المللی
پس از پایان آپارتاید، مسیر حرفه‌ای پیلای وارد مرحله تازه‌ای شد. در سال ۱۹۹۵، او به‌عنوان قاضی موقت دادگاه عالی آفریقای جنوبی منصوب شد و نخستین زن غیرسفیدپوستی بود که به این جایگاه رسید. همان سال، مجمع عمومی سازمان ملل او را به‌عنوان قاضی دادگاه بین‌المللی کیفری ویژه رواندا انتخاب کرد؛ نهادی که برای رسیدگی به جنایات مرتبط با نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ تشکیل شده بود.
پیلای هشت سال در این دادگاه فعالیت کرد و از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ ریاست آن را بر عهده داشت. این مسئولیت، تجربه مبارزه او با تبعیض را به عرصه‌ای جهانی پیوند زد: بررسی مسئولیت فردی کسانی که در کشتار، خشونت سازمان‌یافته و جنایت علیه غیرنظامیان نقش داشتند.
رأیی تاریخی درباره خشونت جنسی
یکی از مهم‌ترین نقاط کارنامه پیلای، مشارکت در رسیدگی به پرونده ژان‌پل آکایسو، شهردار پیشین یکی از مناطق رواندا، بود. این پرونده به شکل‌گیری رویه‌ای تاریخی در حقوق بین‌الملل کمک کرد که تجاوز و خشونت جنسی را در شرایط مشخص، از مصادیق نسل‌کشی به رسمیت شناخت.
اهمیت این تحول در تغییر نگاه حقوقی به خشونت جنسی بود: چنین اعمالی می‌توانند بخشی از اقدامات سازمان‌یافته برای نابودی یک گروه باشند، نه صرفاً پیامدی جانبی از جنگ. نقش پیلای در این روند، از دلایل برجسته‌شدن جایگاه او در توسعه عدالت کیفری بین‌المللی است.
دفاع از حقوق بشر در سازمان ملل
پیلای از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ قاضی دیوان کیفری بین‌المللی بود؛ دادگاهی دائمی برای رسیدگی به جنایاتی چون نسل‌کشی، جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت. سپس در سپتامبر ۲۰۰۸ مسئولیت کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل را پذیرفت و تا سال ۲۰۱۴ در این سمت باقی ماند. او همچنین از بنیان‌گذاران سازمان «برابری اکنون» بود که برای حقوق زنان فعالیت می‌کند.
فعالیت‌های او در سال‌های بعد نیز ادامه یافت؛ از ریاست کمیسیون مستقل تحقیق سازمان ملل درباره سرزمین‌های فلسطینی اشغالی تا حضور به‌عنوان قاضی اختصاصی در پرونده اتهام نسل‌کشی علیه میانمار در دیوان بین‌المللی دادگستری. این مسئولیت‌ها در نهادهایی با وظایف متفاوت انجام می‌شوند و نباید تحقیق حقوق بشری، دادرسی کیفری و رسیدگی به اختلافات میان دولت‌ها را یکسان دانست.
پیام نوبل امسال چیست؟
کمیته نوبل انتخاب پیلای را با ضرورت دفاع از حاکمیت قانون در جهانی همراه کرد که شمار جنگ‌ها افزایش یافته و قضات و نهادهای حقوق بین‌الملل زیر فشار سیاسی قرار دارند. پیام این انتخاب روشن است: صلح پایدار تنها با توقف درگیری به دست نمی‌آید؛ پاسخگویی عاملان جنایت و اجرای عدالت برای قربانیان نیز بخشی از آن است. کارنامه پیلای، پیوند میان مبارزه با تبعیض و تلاش برای ساختن نظمی حقوقی فراگیرتر را نشان می‌دهد.
