مصریان باستان، به علاقه زیاد به همه چیزهای مرتبط با گربهها شهرت دارند. آثار باستانی بیشماری با مضمون گربه در مصر وجود دارد. آنها مجسمههایی بزرگتر از اندازه واقعی و حتی جواهرات ظریف و پیچیدهای با الهام از گربهها ساختند که هنوز هزاران سال پس از دوران فرمانروایی فراعنه، سالم باقی ماندهاند.
مصریان باستان تعداد بیشماری گربه را مومیایی کردند و حتی نخستین گورستان شناختهشده حیوانات خانگی در جهان را ایجاد کردند که یک محوطه خاکسپاری با قدمت نزدیک به دو هزار سال است که بیشتر از هر چیزی، بقایای گربههایی با قلادههای چشمگیر آهنی و گردنبندهای مُهرهای در آن نگهداری شدهاند.
اما چرا گربهها در مصر باستان تا این حد ارزشمند بودند؟ و چرا، طبق گفته «هرودوت»، تاریخنگار یونان باستان، مصریان هنگام سوگواری برای مرگ یک گربه خانگی، با هدف نشان دادن احترام، ابروهای خود را میتراشیدند؟
«لایوساینس» نوشت، بر اساس یک نمایشگاه که در سال ۲۰۱۸ درباره اهمیت گربهها در مصر باستان در موزه ملی هنر آسیا اسمیتسونین در واشنگتن دی. سی. برگزار شد، بخش اعظمی از این احترام به این دلیل بود که مصریان باستان فکر میکردند خدایانشان و حاکمان، ویژگیهای شبیه به گربهها داشتند. مشخصا، گربهها به عنوان موجوداتی دارای دوگانگیای از خلقوخوهای مطلوب دیده میشدند که از طرفی میتوانند محافظ، وفادار و پرورشدهنده باشند و از طرفی دیگر میتوانند ستیزهجو، مستقل و تندخو باشند.
برای مصریان باستان، این ویژگیها باعث میشد گربهها موجوداتی خاص و شایسته توجه به نظر برسند. همین موضوع شاید توضیح دهد که چرا آنها مجسمههایی شبیه گربهسانان میساختند. «ابوالهول» بزرگ جیزه، که طول آن ۷۳ متر است و به شکل مجسمه با چهره انسان با بدن یک شیر ساخته شده است، شاید مشهورترین نمونه از چنین سازهها باشد. با این حال، واقعیت این است که مورخان دقیقا نمیدانند که چرا مصریات باستان چنین زحمتی را برای تراشیدن مجسمه «ابوالهول» متحمل شدهاند.
از نماد مقدس تا حیوانی محبوب
همچنین الهه قدرتمند «سخمت» (Sakhmet یا Sekhmet) با سر یک شیر بر بدن یک زن به تصویر کشیده میشد. او به عنوان ایزدبانوی محافظت شناخته میشد. الهه دیگری به نام «باستت» (Bastet) نیز اغلب به شکل شیر یا گربه نمایش داده میشد و مصریان باستان معتقد بودند که گربهها برای او مقدس هستند.
احتمالا گربهها به دلیل تواناییشان در شکار موشها و مارها نیز محبوب بودند. آنها آنقدر مورد علاقه بودند که طبق گفته دانشگاه کالج لندن، مصریان باستان نامها یا لقبهایی برگرفته از گربهها برای فرزندانشان انتخاب میکردند، از جمله نام «میت» (Mitt) که به معنای گربه است و برای دختران استفاده میشد.
مشخص نیست گربههای اهلی دقیقا چه زمانی وارد مصر شدند. اما باستانشناسان گورهای گربهها و بچهگربههایی را کشف کردهاند که قدمت آنها تا حدود ۳۸۰۰ سال پیش از میلاد (نزدیک به ۶ هزار سال) میرسد.
با این حال، پژوهشهای زیادی نشان دادهاند که این شیفتگی همیشه از روی محبت و مراقبت نبوده است و شواهدی از جنبهای تاریکتر در علاقه مصریان باستان به گربهها وجود دارد. احتمالا صنایع کاملی برای پرورش میلیونها بچهگربه وجود داشت تا آنها کشته و مومیایی شوند و مردم بتوانند در کنار آنها دفن شوند. این اتفاق عمدتا بین حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد تا ۳۰۰ میلادی رخ میداد.
روی تاریک مومیاییکردن گربهها
در پژوهشی که سال گذشته در مجله Scientific Reports منتشر شد، دانشمندان با استفاده از تصویربرداری میکروسیتی با اشعه ایکس چند حیوان مومیاییشده را بررسی کردند که یکی از آنها گربه بود. این روش به آنها اجازه داد استخوانها و مواد بهکاررفته در مومیایی را با جزئیات ببینند و نتیجهای غیرمنتظره به دست آورند: این گربه بسیار کوچکتر از چیزی بود که تصور میشد.
ریچارد جانستون، نویسنده پژوهش و استاد تحقیقات مواد در دانشگاه سوانزی، گفت. «این یک گربه بسیار کمسن بود، اما پیش از تصویربرداری متوجه آن نشده بودیم، چون حدود ۵۰ درصد مومیایی از پارچههای پیچیدهشده تشکیل شده بود.» او افزود: «وقتی تصویر را دیدیم، فهمیدیم که حیوان هنگام مرگ کمتر از پنج ماه سن داشته و گردنش عمدا شکسته شده بود.» جانستون این یافته را «تا حدی شوکهکننده» توصیف کرد.
با این حال، قربانیکردن گربهها در آن دوران امری نادر نبود. به گفته او، این حیوانات اغلب با همین هدف پرورش داده میشدند و این کار تا حد زیادی به یک صنعت تبدیل شده بود. صنعتی که در آن مزارعی برای پرورش و فروش گربهها وجود داشت.
دلیل این روند آن بود که بسیاری از گربهها بهعنوان قربانی نذری به خدایان مصر باستان تقدیم میشدند. مری-آن پولس وگنر، استاد دانشیار باستانشناسی مصر در دانشگاه تورنتو، پیشتر گفته بود. این کار راهی برای خشنود کردن خدایان یا درخواست کمک از آنها، در کنار دعاهای شفاهی، به شمار میرفت.
هنوز دقیقا روشن نیست چرا خرید گربهها برای دفن در کنار مردگان، عملی ارزشمند محسوب میشد؛ اما به نظر میرسد در مصر باستان، مرز میان احترام، تقدیس و شیفتگی بسیار باریک بوده است..
