نام فخری دانش‌پور پرور، «مادر باستان‌شناسی ایران»، با روایتی از پشتکار و ایستادگی گره خورده است؛ روایتی که در آن یک دانشجوی دختر، در روزگاری که کاوش میدانی برای زنان ممنوع بود، با یک تصمیم جسورانه، مسیر این رشته را برای همیشه تغییر داد. او که اکنون به نهمین دهه زندگی نزدیک شده، هنوز هم الگوی فروتنی علمی و عشق به آموختن است.
از محله عودلاجان تا دانشگاه تهران
فخری دانش‌پور پرور در اسفند ۱۳۱۵ در تهران و در محله عودلاجان، اطراف خیابان ری، به دنیا آمد. پدرش محمدحسن معمار، بناکننده پل رومی خیابان فرشته، و مادرش گوهرشاد، معلم قرآن و دختر یک افسر دوره قاجار بود؛ زنی که در شب‌های زمستان، حافظ را برای خانواده می‌خواند و توضیح می‌داد و به‌طور جدی به آموزش دخترانش باور داشت. خاطره کودکی خود را چنین روایت می‌کند که در جنگ جهانی دوم، هنگام دیدن هواپیماهای دشمن، از مادرش پرسید: «چرا این هواپیماها پرز فرش می‌ریزند؟» بعدها فهمید آن هواپیماها روسی و پر از اعلامیه بودند.
علاقه او به گذشته از همان کودکی آشکار بود؛ او سکه‌ها و سفال‌های کهنه‌ای را که پیدا می‌کرد، در اتاق کوچکی زیر پله خانه نگه می‌داشت، بی‌آنکه بداند این علاقه، سرآغاز مسیر حرفه‌ای او خواهد شد. پس از دیپلم علوم طبیعی، به دزفول رفت و نه سال در آموزش‌وپرورش دزفول و اندیمشک تدریس کرد؛ در ۲۲ سالگی و در حالی که حداقل سن مدیر شدن ۳۰ سال بود، سرپرست دبیرستان شد. سرانجام در سال ۱۳۴۵ وارد رشته باستان‌شناسی دانشگاه تهران شد و هم‌زمان با تحصیل، تدریس را نیز در دبیرستان بختیار تهران ادامه داد. در دانشگاه، دو استاد بیش از همه بر سرنوشت او اثر گذاشتند: عزت‌الله نگهبان، «پدر باستان‌شناسی ایران»، که از دقت و نظم او همیشه یاد می‌کرد، و سیمین دانشور که درس‌های زیبایی‌شناسی و تاریخ هنر چین، ژاپن و هند را به او آموخت.
سفر قطاری که تاریخ را تغییر داد
در ترم اول سال دوم تحصیل، اطلاعیه‌ای بر تابلوی گروه باستان‌شناسی نصب شد: فهرست دانشجویان اعزامی به کاوش — و همه پسر بودند. او از رئیس گروه علت را پرسید و پاسخ شنید: «برای دخترها مجوز ندارند.» یک هفته بی‌قرار ماند و سپس تصمیم گرفت. به مادرش — با دروغی مصلحت‌آمیز — گفت که مجوز دخترها صادر شده، چمدان بست و با قطار عازم هفت‌تپه خوزستان شد.
صبح زود ساعت شش و نیم به محوطه رسید و در اتاق نگهبان را کوبید. نگهبان پرسید: «برای چه آمده‌ای؟ آقای بهنام را ندیدی؟» او پاسخ داد که سخن دکتر عیسی بهنام را شنیده، اما می‌خواهد نظر نگهبان را هم بشنود. سپس یادآور شد که در هر دو درس او نمره بیست گرفته و از دانشجویان پرسید: کدام‌یک از هم‌کلاسی‌های من در هر دو درس بیست گرفتند؟ نگهبان نگاهی به او انداخت و گفت: «برو آنجا بنشین.»
در همان نخستین کاوش، در گودال جداگانه‌ای که به او سپرده شده بود، اشیایی مهرمانند با خطوطی ناآشنا یافت و دستمال سرخش را برای کمک تکان داد. وقتی نگهبان یکی را دید، به‌جای پله‌ها، خود را به داخل گودال انداخت، به پشت او زد و گفت: «آفرین. این کتابخانه عیلامی‌هاست.» ده شبانه‌روز با چراغ‌قوه بزرگ، بیش از هزار لوح عیلامی — از تمرین‌های کودکان تا اسناد بازرگانی بازرگانان — بیرون آورده شد؛ لوح‌هایی که نگهبان تک‌تک در پنبه پیچید و به شوش فرستاد.
او خودش توضیح می‌دهد: «من اولین زن باستان‌شناس دانشگاه تهران نیستم؛ اولین زن باستان‌شناس، پروین برزین بود. من اولین دختری هستم که حفاری کردم، چون حفاری تا پیش از سال ۱۳۴۵ برای دانشجویان انجام نمی‌شد.» از آن پس، حضور دختران در کاوش‌های باستان‌شناسی امکان‌پذیر شد.
معلمی مادرانه، دانشی پیری‌ناپذیر
کارنامه علمی او درخشان است: سه فصل کاوش در هفت‌تپه، دو فصل در هرمز، کاوش در کیش، تپه سگزآباد قزوین و تپه نرگس، پنج سال ریاست گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران و یازده سال ریاست بخش زبان چینی دانشگاه شهید بهشتی. پس از کسب رتبه نخست دانشکده ادبیات، بورسیه چین را گرفت و مدال‌هایی از شاه، فرمانی از فرخرو پارسا، دو مدال از چین و تندیس کنفوسیوس را دریافت کرد.
سال ۱۳۷۶ بازنشسته شد اما تا ۱۳۸۹ تدریس ادامه داد و در ۷۸ سالگی دکترای باستان‌شناسی هنر و تاریخ چین را از هند گرفت؛ با این هدف که به دانشجویانش نشان دهد «برای درس خواندن پیری وجود ندارد».
او می‌گوید در ۵۶ سال فعالیت، حتی ۱۰ روز هم غیبت نداشته و حدود ۸۰ حکم بررسی آثار باستانی دریافت کرده است. اما آنچه او را «مادر» باستان‌شناسی ایران کرده، فقط کارنامه علمی نیست؛ شاگردانش از آموزشی «مادرانه» می‌گویند که با مهربانی و شوخ‌طبعی، دانشجو را به خود می‌کشید و دغدغه‌هایشان را حل می‌کرد؛ استادی که عکس دانشجویانش را بر دیوار خانه‌اش می‌نشاند و درس‌هایش چنان زنده بود که شاگردانش همان شب از غارها و نقاشی‌های دیواری می‌خوابیدند. در خرداد ۱۳۹۸، ششمین نشان زنده‌یاد دکتر عزت‌الله نگهبان به پاس پنج دهه تلاش بی‌دریغ به این استاد پیشکسوت اهدا شد. فخری دانش‌پور پرور با زندگی خود ثابت کرد که اراده یک زن می‌تواند طلسم قرن‌ها را بشکند و راهی بگشاید که هنوز هم دختران ایران از آن عبور می‌کنند.
