میان آلودگی هوا و اجبار به تأمین معاش
شاخص کیفیت هوای تهران به عدد ۱۴۸ رسیده و محدودیتهای ترافیکی از درِ خانه اجرا میشود، اما علیرضا نمیتواند کارش را تعطیل کند. برای او، خانهماندن یعنی ازدستدادن درآمدی که هزینههای روزانه زندگی به آن وابسته است. در این شرایط، تنها دلخوشیاش این است که پلاک موتورسیکلت مشمول طرح زوجوفرد نمیشود و هنوز میتواند خودش را به محل کار برساند.
به گزارش فرارو، روز کاری علیرضا معمولاً از ساعت هفت یا هشت صبح با جابهجایی سفارشهای یک پلتفرم اینترنتی آغاز میشود. حوالی ظهر، برای رستوران محله پیک موتوری است و در بیشتر روزها، پس از پایان این شیفت، دوباره سراغ سفارشهای اینترنتی میرود. گاهی هم کارش تا ساعت یک بامداد ادامه پیدا میکند؛ بااینحال، میگوید درآمدش بهسختی پاسخگوی مخارج زندگی است.
وسیله کار او یک موتورسیکلت سیجی ۱۲۵ ایرانی، ساخت سال ۱۳۸۹ است؛ موتوری که هنوز حرکت میکند، اما هر ماه بخشی از درآمد صاحبش صرف تعمیر و نگهداری آن میشود. خرید وسیلهای تازه برای علیرضا، بیشتر به آرزویی دور شباهت دارد تا انتخابی در دسترس.
همین موتورسیکلت، از یکسو در شمار وسایل آلاینده شهر قرار میگیرد و از سوی دیگر، تنها ابزار درآمدزایی صاحبش است. مسئله نیز دقیقاً از همینجا آغاز میشود: کنارگذاشتن وسیلهای که به هوای شهر آسیب میزند، برای صاحب آن میتواند به معنای قطع درآمد باشد.
ابعاد این مسئله محدود به چند هزار دستگاه نیست. مسئولان شهری از تردد حدود سهونیم میلیون موتورسیکلت در استان تهران خبر دادهاند که نزدیک به ۹۰ درصدشان فرسودهاند. سهم موتورسیکلتها از آلودگی منتسب به منابع متحرک نیز حدود ۲۱ درصد اعلام شده است؛ رقمی که نباید آن را با سهم این وسایل از کل آلودگی هوای تهران یکسان دانست.
درآمدی که پیش از رسیدن به خانه خرج میشود
ضوابط فرسودگی برای موتورسیکلتهای کاربراتوری، انژکتوری و برقی یکسان نیست. معاینه فنی نیز اگرچه برای موتورسیکلتها الزامی است، در عمل با ضعف اجرای الزام روبهروست. نتیجه، تداوم فعالیت ناوگانی است که بخش بزرگی از آن به نوسازی نیاز دارد، اما بسیاری از صاحبانش توان مالی تعویض وسیله خود را ندارند.
برای درک این وضعیت، باید درآمد پیکهای موتوری را در کنار هزینه کارشان دید. رقمی که در پایان روز به دست میآورند، لزوماً درآمد قابلخرج خانوار نیست؛ بنزین، روغن، لاستیک، لنت، زنجیر و تعمیرات باید از همان مبلغ پرداخت شود. هرچه موتورسیکلت قدیمیتر باشد، احتمال تحمیل هزینههای پیشبینینشده نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
داوود محمدی، رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران، شمار پیکهای فعال در دفاتر تحت پوشش اتحادیه را حدود چهار تا پنج هزار نفر اعلام کرده است. به گفته او، متوسط درآمد روزانه یک پیک موتوری حدود یک میلیون تومان است؛ رقمی که با فرض ۲۶ روز کار، درآمد ناخالص ماهانه را به ۲۶ میلیون تومان میرساند.
البته این میانگین، وضعیت همه پیکها را توصیف نمیکند. تعداد سفارشها، ساعت کار، محدوده فعالیت و نوع همکاری، درآمد افراد را تغییر میدهد. فرید، یکی از موتورسواران، از درآمد ماهانه ۴۵ میلیون تومان صحبت میکند، اما این درآمد را نتیجه روزی ۱۸ ساعت کار میداند. پیک دیگری نیز میگوید ماهانه حدود ۵۲ میلیون تومان درآمد دارد، ولی همین مبلغ هم پاسخگوی مخارج زندگی و فرزندانش نیست.
بنابراین، مقایسه درآمد پیکها بدون توجه به ساعت کار و هزینههای شغلی، تصویر کاملی نمیدهد. درآمد بیشتر ممکن است حاصل ساعتهای طولانیتر حضور در خیابان باشد، نه نشانه آسودگی مالی. بهویژه برای صاحبان موتورهای فرسوده که بخشی از دریافتیشان، پیش از رسیدن به خانه، صرف سرپا نگهداشتن وسیله کار میشود.
بنزین؛ هزینهای فراتر از سهمیه ماهانه
برای برآورد هزینه سوخت، میتوان یک الگوی فرضی در نظر گرفت. اگر پیکی روزانه ۱۰۰ کیلومتر حرکت کند و در ماه ۲۶ روز کار داشته باشد، پیمایش ماهانهاش به ۲۶۰۰ کیلومتر میرسد. با فرض مصرف سه لیتر بنزین در هر ۱۰۰ کیلومتر، این موتورسیکلت در ماه حدود ۷۸ لیتر سوخت نیاز خواهد داشت.
مصرف واقعی البته به مدل موتور، وضعیت فنی، ترافیک، وزن بار و شیوه رانندگی وابسته است. فرسودگی قطعات، تنظیمنبودن کاربراتور و افت عملکرد موتور نیز میتواند مصرف را افزایش دهد. بنابراین، عدد ۷۸ لیتر صرفاً مبنای یک محاسبه نمونه است، نه مصرف ثابت همه موتورسواران.
اگر راکب سهمیه پایه ۲۵ لیتری و سهمیه دوم ۲۰ لیتری دریافت کند، برای تأمین نیاز این الگوی کاری باید ۳۳ لیتر دیگر بخرد. با فرض نرخهای ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۱۰ هزار تومان، هزینه ماهانه بنزین او به ۴۲۷ هزار و ۵۰۰ تومان میرسد. این محاسبه نیز به همان فرضهای مربوط به پیمایش، مصرف و نرخ سوخت محدود است.
برای برخی موتورسواران، مسئله فقط مبلغ بنزین نیست؛ دسترسی به سوخت هم دشوار شده است. محسن با یک پالس مدل ۱۳۹۰ کار میکند. کارت سوختش گم شده و قدیمیبودن مدارک موتورسیکلت، دریافت کارت المثنی را برای او پیچیدهتر کرده است. بااینحال، چون امکان خرید موتور دیگری ندارد، همچنان هزینه سوخت و تعمیر همین وسیله کاربراتوری فرسوده را میپردازد.
حمیدرضا، پیک دیگری در تهران، میگوید تقریباً یک روز در میان به جایگاه میرود و هر بار هشت تا ۱۰ لیتر بنزین میزند. سهمیه معمول برای کار او کافی نیست و گاهی تهیه بنزین آزاد نیز آسان نیست. محدودشدن دسترسی به کارتهای اضطراری جایگاهها، برای موتورسوارانی که کارت شخصی ندارند، این مسئله را جدیتر کرده است.
حمایت سوختی؛ تفاوت میان پیکهای آنلاین و سنتی
فشار هزینه سوخت برای همه پیکها یکسان جبران نمیشود. در سازوکار توصیفشده برای حمایت از موتورسواران شاغل، اعتبار سوخت به فعالان پلتفرمهای آنلاین اختصاص مییابد و میزان آن نیز به پیمایش ثبتشده در پلتفرم وابسته است. در مقابل، پیکهایی که برای رستوران، فروشگاه یا داروخانه کار میکنند، در این چارچوب جای نمیگیرند.
حمیدرضا یکی از همین افراد است. او روزانه دهها کیلومتر برای رساندن سفارشها حرکت میکند، اما چون فعالیتش در یک پلتفرم اینترنتی ثبت نمیشود، اعتبار ویژه سوخت دریافت نمیکند. در نتیجه، دو موتورسوار با فعالیتی مشابه ممکن است صرفاً به دلیل شیوه اشتغال، از حمایت متفاوتی برخوردار باشند.
رئیس اتحادیه پیکهای موتوری تهران نیز از نبود سهمیه اضافه برای پیکهای دفاتر سنتی انتقاد کرده است. به گفته او، سهمیه ۲۵ لیتری برای فعالیت روزانه این گروه کفایت نمیکند و ظرف چند روز مصرف میشود. او افزایش هزینه بنزین، لاستیک، بیمه و تعمیرات را از مشکلات صنف میداند؛ هزینههایی که افزایش نرخ خدمات همپای آنها نبوده است.
در کنار سوخت، مخارج نگهداری نیز سهمی از درآمد را میگیرد. تعویض روغن و سرویس دورهای، خرید قطعات مصرفی و رسیدگی به خرابیهای ناگهانی، همگی باید از محل کار روزانه تأمین شوند. البته نمیتوان فرض کرد همه موتورسواران در هر ماه هزینه تعمیر یکسانی دارند؛ نوع خرابی و وضعیت وسیله، مبلغ پرداختی را تغییر میدهد.
این مجموعه هزینهها توضیح میدهد چرا درآمد ناخالص، معیار کافی برای سنجش توان خرید موتورسیکلت تازه نیست. پیکی که بخش مهمی از درآمدش را صرف ادامه کار با وسیله فعلی میکند، باید همزمان مخارج خانه را نیز بپردازد. برای چنین فردی، نوسازی فقط انتخاب میان یک موتور قدیمی و جدید نیست؛ تصمیمی است درباره پذیرفتن تعهد مالی تازه، در شرایطی که درآمد روزانهاش تضمینشده نیست.
وام نوسازی؛ حمایت مالی با دایره شمول محدود
نوسازی موتورسیکلت فرسوده، در ظاهر راه خروج از چرخه آلودگی و تعمیرات است، اما برای صاحب وسیله، به تأمین پول و پذیرش تعهد بازپرداخت نیاز دارد. او باید موتور قدیمی را کنار بگذارد، هزینه خرید جایگزین را فراهم کند و در صورت دریافت وام، هر ماه قسط بدهد. گواهی اسقاط نیز بهتنهایی این فاصله مالی را پر نمیکند.
بر اساس ارقام مطرحشده، ارزش دو گواهی اسقاط موتورسیکلت بنزینی در مجموع ۷۲ میلیون تومان و ارزش لاشه آن ۶ میلیون تومان است. در کنار این مبالغ، تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی برای موتورسیکلت بنزینی و ۵۰۰ میلیون تومانی برای موتورسیکلت برقی در نظر گرفته شده است.
بااینحال، تسهیلات مورد اشاره به موتورسیکلتهای فرسوده فعال در پلتفرمهای اینترنتی کار اختصاص دارد. بنابراین، صرف استفاده شغلی از موتورسیکلت برای برخورداری از این وام کافی نیست و پیک رستوران یا فروشگاهی که خارج از این پلتفرمها فعالیت میکند، در دایره شمول توصیفشده قرار نمیگیرد.
حتی برای افراد مشمول نیز بازپرداخت آسان نیست. با فرض وام ۴۰۰ میلیون تومانی، سود سالانه ۱۰ درصد و بازپرداخت ۳۶ ماهه، قسط ماهانه حدود ۱۲ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان خواهد بود. برای پیکی با درآمد ناخالص ماهانه ۲۶ میلیون تومان، این مبلغ تقریباً معادل نیمی از درآمد است؛ پیش از پرداخت هزینه کار و زندگی.
سینا، از شاغلان پلتفرمهای اینترنتی، با وجود مشمولبودن، این قسط را سنگین میداند. او به فرارو میگوید: «برای یکی مثل من که درآمدش به تعداد سفارشهای روزانه وابسته است و هر روز هم هزینههای زندگیاش بالاتر میرود، نه منطقی است که وسیله کارم را بفروشم و نه منطقی است که نزدیک به ۱۳ میلیون تومان قسط پرداخت کنم.» نگرانی او، فاصله میان بدهی ثابت ماهانه و درآمدی است که هر روز تغییر میکند.
هزینه زندگی؛ مانع بزرگ خروج موتورهای فرسوده
سینا میگوید حتی چند روز بیماری، خرابی موتور یا کاهش سفارشها میتواند دخلوخرجش را به هم بریزد: «همین حالا هم زندگی پرریسکی دارم. من حتی اگر چند روز به دلیل بیماری، خرابی موتور یا کاهش سفارشها نتوانم کار کنم، لنگ همان درآمد روزانه میمانم.» در چنین وضعیتی، قسط نوسازی به تعهدی تبدیل میشود که حتی در روزهای بیدرآمد نیز پابرجاست.
برای درک فشار مخارج، میتوان به برآوردهای هزینه زندگی نگاه کرد. طبق ارقام مطرحشده، هزینه حداقلی زندگی یک خانوار کارگری سهنفره در پایان تیرماه ۱۴۰۵ حدود ۹۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان برآورد شده است. در مقابل، مجموع دریافتی کارگر متأهل دارای یک فرزند و یک سال سابقه، با مزایا، حدود ۲۴ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان عنوان شده؛ مبلغی که نزدیک به ۲۷.۵ درصد آن هزینه را پوشش میدهد و تقریباً معادل هشت روز زندگی است.
این ارقام را نمیتوان مستقیماً به وضعیت همه پیکهای موتوری تعمیم داد، اما فاصله میان درآمد و مخارج ضروری را نشان میدهد. مسکن نیز فشار مستقلی ایجاد میکند. متوسط ودیعه مسکن در تهران در اردیبهشت ۱۴۰۵ حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان و متوسط اجاره ماهانه برای واحدی ۸۹ مترمربعی، نزدیک به ۱۹ میلیون تومان گزارش شده است.
در این چارچوب، پرداخت قسطی نزدیک به ۱۳ میلیون تومان، برای پیکی با درآمد ناخالص ۲۶ میلیون تومانی، تصمیم کوچکی نیست. او باید پس از پرداخت قسط، هزینه بنزین، نگهداری موتور و نیازهای خانوار را نیز تأمین کند.
تداوم تردد موتورسیکلتهای فرسوده را نمیتوان تنها به بیمیلی صاحبان آنها نسبت داد. روایت این موتورسواران نشان میدهد ابزار آلاینده شهر، همزمان ابزار معاش آنهاست. تا زمانی که نوسازی با توان بازپرداخت و واقعیت اشتغالشان تناسب نداشته باشد، حتی وام خرید موتور نیز ممکن است بهجای تسهیل خروج وسیله فرسوده، تعهدی خارج از توان آنها باقی بماند.
