برخلاف این باور دیرین که پیری مغز مسیری یکطرفه به سوی زوال است، تازهترین یافتههای علوم اعصاب نشان میدهند مغز در میانسالی از توان شگفتانگیزی برای بازسازی و معکوس کردن آسیبهای گذشته برخوردار است.
به گزارش فرارو به نقل از تلگراف، فراموش کردن ناگهانی دلایل ورود به یک اتاق یا از دست دادن رشته کلام در میانه صحبت، از تجربیات متداولی است که اغلب در میانسالی به عنوان نشانههای گریزناپذیر پیری پذیرفته میشوند. با این حال، پژوهشهای نوین علوم اعصاب نشان میدهند مغز در یک مسیر یک طرفه قرار ندارد؛ بلکه حتی پس از سالها پیروی از عادات نامناسب میتوان بخش چشمگیری از آسیبهای بافتی و عملکردی مغز را معکوس و بازسازی کرد.
انعطافپذیری عصبی چیست؟
برخلاف باور دیرین که مغز اندامی ایستا و تغییرناپذیر است، شواهد نشان میدهند مغز پویایی شگفتانگیزی دارد و اثرات منفی ناشی از سبک زندگی نامناسب با تغییر رفتارها قابل ترمیم است. این سازوکار بیولوژیکی «انعطافپذیری عصبی» نامیده میشود و در سنین میانسالی نیز همچنان فعال باقی میماند.
پروفسور باربارا ساهاکیان، استاد عصبروانشناسی بالینی در دانشگاه کمبریج، نوروپلاستیسیتی را سازوکاری معرفی میکند که مغز به واسطه آن آسیبها را جبران، با تغییرات محیطی سازگاری پیدا کرده و یادگیری را تا پایان عمر تداوم میبخشد. انعطافپذیری عصبی به دو شاخه اصلی تقسیم میشود:
- انعطافپذیری ساختاری: تغییرات فیزیکی در آناتومی مغز، از جمله شکلگیری اتصالات سیناپسی جدید یا تولید سلولهای عصبی تازه در نواحی خاص.
- انعطافپذیری عملکردی: بازتوزیع و انتقال وظایف پردازشی به نواحی سالم برای جبران بخشهای آسیبدیده.
گرچه ممکن است همه آسیبها بهطور کامل پاک نشوند، اما بخش عمدهای از آنها ظرف چند هفته تا چند ماه قابل جبران هستند.
ترک مصرف الکل: ترمیم سریع کورتکس و هیپوکامپ
پژوهشهای دکتر آنیا توپیوالا، محقق ارشد دانشگاه آکسفورد، نشان میدهد مصرف حتی مقادیر کم تا متوسط الکل با آتروفی و تحلیل هیپوکامپ، مرکز حیاتی حافظه و نخستین ناحیه درگیر در آلزایمر، مرتبط است. مصرف سنگین الکل به زوال ماده خاکستری (مسئول تفکر، حافظه و پردازش) و ماده سفید (مسئول ارتباط بینبخشی مغز) میانجامد.
با این حال، به محض قطع مصرف، روند بازسازی به شکلی غافلگیرکننده آغاز میشود. بهبودها ظرف چند روز تا چند هفته نمایان شده و تا یک سال یا بیشتر ادامه مییابد. مروری بر مطالعات در سال ۲۰۲۴ نشان داد پس از ۷.۳ ماه پرهیز کامل از الکل، ضخامت قشر مغز در ۲۵ ناحیه از ۳۴ منطقه مورد بررسی، افزایشی معنادار پیدا کرد. این امر نشان میدهد توقف مصرف الکل بهترین فرصت را برای ترمیم بافت عصبی و جلوگیری از آسیب بیشتر فراهم میسازد.
فعالیت بدنی مستمر: اکسیژنرسانی و افزایش فاکتور رشد مغز
ورزش منظم یکی از مؤثرترین ابزارهای زیستی برای معکوس کردن افت شناختی ناشی از پیری است. تمرینات بدنی از طریق افزایش ضربان قلب، جریان خون به مغز را تقویت کرده و اکسیژن و مواد غذایی بیشتری در اختیار نورونها قرار میدهند.
یک کارآزمایی بالینی معتبر در سال ۲۰۱۱ روی ۱۲۰ فرد مسن کمتحرک نشان داد افرادی که به مدت یک سال به تمرینات هوازی منظم پرداختند، با افزایش ۲ درصدی در حجم هیپوکامپ مواجه شدند؛ افزایشی که معادل معکوس کردن ۱ تا ۲ سال تحلیل ناشی از کهولت سن برآورد شد.
علاوه بر این، پژوهشی مروری در سال ۲۰۲۵ نشان داد تمرینات مقاومتی و قدرتی موجب افزایش سطح پروتئین «BDNF» (فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز) میشوند. این پروتئین کلیدی با تحریک نوروپلاستیسیتی، شبکههای ارتباطی مغز و حافظه فضایی را به شکلی چشمگیر بهبود میبخشد.
به چالش کشیدن مغز با یادگیری دشوار
مغز زمانی بیشترین تغییرات ساختاری را تجربه میکند که با وظایف ذهنی واقعاً چالشبرانگیز روبهرو شود. پژوهشی در سال ۲۰۲۳ روی دانشجویان پزشکی اثبات کرد یک دوره مطالعه فشرده ۱۹ هفتهای پیش از امتحانات، حجم هیپوکامپ را به شکل چشمگیری افزایش داده است.
پروفسور ساهاکیان توصیه میکند افراد مهارتی را انتخاب کنند که هماکنون به آن مسلط نیستند؛ مانند یادگیری زبانی نو، نواختن یک ساز یا مهارتهای حسیحرکتی جدید و هفتهای ۳ تا ۴ جلسه به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه به آن بپردازند؛ زیرا درگیر شدن با موضوعات ناشناخته بخشهای گوناگون مغز را فعال و تقویت میکند.
ترک دخانیات: مهار زوال شناختی و بازسازی نوروشیمیایی
سیگار کشیدن با تخریب عروق خونی، ایجاد التهاب سیستمیک و تشدید استرس اکسیداتیو، اکسیژنرسانی به مغز را مختل میکند. تحلیل دادههای بیوبانک بریتانیا در سال ۲۰۲۴ حاکی از ارتباط نیرومند میان سابقه مصرف روزانه سیگار و کاهش حجم کل مغز است.
با وجود این، طبق اظهارات دکتر میکائلا بلومبرگ از کالج دانشگاهی لندن، به محض ترک دخانیات، مغز تطبیقپذیری سریعی نشان داده و بخشی از اختلالات نوروشیمیایی ظرف چند هفته تا چند ماه رو به حالت عادی بازمیگردد. مطالعهای در سال ۲۰۲۵ روی بیش از ۹ هزار فرد بالای ۴۰ سال نشان داد افرادی که سیگار را ترک کردند، افت بسیار کندتری در حافظه و روانی کلامی تجربه نمودند. این دستاوردها تأیید میکنند ترک دخانیات حتی پس از سالها مصرف مزمن، فواید شناختی چشمگیری به دنبال دارد و مانع پیری زودرس مغز میشود.
رژیم غذایی «مایند»: مقابله با التهاب عصبی
چاقی شکمی و انباشت چربی در میانسالی مستقیماً با آتروفی قشر مغز و افزایش خطر زوال عقل در ارتباط است. رژیم غذایی مایند که تلفیقی از رژیم مدیترانهای و برنامه کنترل فشار خون (DASH) است؛ پاسخی علمی برای مقابله با این خطرات ارائه میدهد. این الگوی غذایی بر پایه مصرف سبزیجات برگسبز، مغزها، غلات کامل، حبوبات، انواع توت و ماهیهای چرب غنی از امگا-۳ استوار بوده و مصرف گوشت قرمز و غذاهای فرآوریشده را محدود میکند.
یک کارآزمایی بالینی در سال ۲۰۲۲ بر روی زنان مبتلا به چاقی مفرط نشان داد پیروی سه ماهه از رژیم مایند به بهبود محسوس در حافظه فعال، تمرکز و شناخت کلامی منجر میشود. همچنین تصویربرداریها حاکی از افزایش حجم بخش تحتانی لوب پیشانی بود که وظیفه کنترل تکانهها و پردازش زبان را بر عهده دارد. مکانیسم اصلی این اثرگذاری، مهار التهاب مزمن عصبی و خنثیسازی استرس اکسیداتیو در سلولهای عصبی است.
در نهایت، شواهد تجربی و بالینی بر این حقیقت پای میفشارند که آسیبهای مغزی ناشی از گذر عمر و عادات زیانبار، سرنوشتی محتوم و برگشتناپذیر نیستند. مغز انسان در دوره میانسالی نیز توانایی خارقالعادهای برای ترمیم، ساخت اتصالات تازه و احیای بافتهای از دست رفته دارد. دستیابی به این بازسازی مستلزم اتخاذ تصمیمهای آگاهانه است. هر زمان این گامها برداشته شوند، مغز بلافاصله واکنش مثبت نشان داده و فرآیند نوسازی را آغاز خواهد کرد
