جشن بهمنگان یکی از جشنهای ایرانی است که در روز بهمن از ماه بهمن، معادل با ۲۶ دی هجری خورشیدی یا دوم بهمن، برگزار میشود. این جشن به پاسداشت خرد و اندیشه نیک اختصاص دارد. واژه “بهمن” از زبان اوستایی “وهومن” به معنای اندیشه نیک گرفته شده و یکی از امشاسپندان نزدیک به اهورامزدا است. نمادهای این جشن شامل شیر و تخم مرغ هستند که در سفرههای آیینی زرتشتیان قرار میگیرند.
در باور زرتشتیان، اشوزرتشت برای دریافت پیامهای الهی از وهومن یاری میگرفت. بهمن به عنوان پاسبان چهارپایان سودمند شناخته میشود و به همین دلیل زرتشتیان در این روز از کشتار حیوانات مفید و مصرف گوشت آنها پرهیز میکنند. امروزه زرتشتیان این جشن را با نیایش و شادی برگزار کرده و آرزوی گسترش اندیشه نیک را دارند.
معنی واژه بهمنگان
واژه “بهمن” به معنای “اندیشه نیک” یا “منش نیک” است که از ترکیب دو بخش “وهو” به معنای خوب و “منه” به معنای اندیشه تشکیل شده است. در متون اوستایی، بهمن نماد خرد و راستی بوده و در زبان پهلوی به شکل “وهومن” آمده است.
با گذر زمان، این واژه به “بهمن” تبدیل شده و در زبان فارسی کنونی به عنوان نام یک ماه، یک روز و نامی شخصی رایج است.
در تقویم ایرانی، یازدهمین ماه سال خورشیدی و دومین روز هر ماه بهمن نامیده میشود. این نامگذاری به دلیل اهمیت بهمن در اساطیر و آیینهای ایرانی صورت گرفته است. جشن بهمنگان که در دومین روز هر ماه برگزار میشود، یادآور بهمن امشاسپند و ارزشهای اخلاقی است. نام “بهمن” همچنین به عنوان نام مردانهای محبوب در ایران شناخته میشود و نشاندهنده آرزوی نیکبختی و دانایی برای فرد است.
در فرهنگ ایرانی، بهمن با نمادهایی چون شیر، رنگ سفید و گاو ارتباط دارد.
همهچیز درباره وهومن
همانطور که نوشتیم این جشن رابطه مستقیمی با وهومن دارد. وُهُومَنَهْ یکی از هفت اَمِشاسْپَند و به معنی اندیشه و منش نیکو، از جلوهها، تجلیات، صفات و القاب خداوند و برترین جلوه پس از سپند مینو است.
در بُنْدَهِشْن آمده که اورمزد دعای معروف یَثا اَهُو وَیْریو را در مقابله با اهریمن بر زبان آورد که بر اثر آن، اهریمن وحشتزده در تاریکی افتاد و سه هزار سال بیهوش ماند.
مباحثات فاضلانهٔ بسیاری دربارهٔ اصل و منشأ این جلوهها انجام شده است. بعضی برآنند که اصل و منشأ این شخصیتها، خدایان باستانی هستند.
اما اصل آنها هرچه باشد، آنچه بیش از همه مهم است، آرمانهای والا و احساسات و اندیشههای متعالی و عمیقی است که در پس آنها نهفته است.
در دین زرتشتی متأخرتر، تصویرپردازی تخیلی بیشتری دربارهٔ این شخصیتها – که آنها را با فرشتههای بزرگ مسیحی مقایسه کردهاند – صورت گرفته است؛ اهورامزدا را با روح آفریننده یا سپنته مینیو یکی دانستهاند و سْرَوْشَه (سروش) به تعداد امشاسپندان اضافه شده تا ساخت هفتگانهٔ سلسلهمراتب ایزدی تکمیل شود.
همهٔ هفت امشاسپند بر تختهای زرین در کنار اهورامزدا در اقامتگاه خود یعنی خانهٔ سرودها جای دارند؛ یعنی همان عرش که راستکاران پس از مرگ به آن میرسند. هر یک از امشاسپندها وظیفهای دارند و بخشی از آفرینش الهی را پشتیبانی میکنند. وظیفهٔ بهمن، حمایت از حیوانات است.
جشن باستانی بهمنگان از دید ابوریحان بیرون
«ابوریحان بیرونی در «آثار الباقیه عن القرون الخالیه» در مورد جشن بهمنجه چنین مینویسد:
«روز دوم آن روز بهمن عید است که برای توافق دو نام آن را بهمنجه نامیدهاند؛ بهمن نام فرشتهٔ موکل بر بهایم است که بشر به آنها برای عمارت زمین و رفع حوایج نیازمند است و مردم فارس در دیگهایی از جمیع دانههای مأکول با گوشت غذایی میپزند و آن را با شیر خالص میخورند و میگویند که حافظه را این غذا زیاد میکند و این روز را در چیدن گیاهان و کنار رودخانهها و جویها و روغن گرفتن و تهیه بخور و سوزاندنیها خاصیتی مخصوص است و بر این گمانند که جاماسب وزیر گشتاسب این کارها را در این روز انجام میداد و سود این اشیاء در این روز بیشتر از دیگر روزها است.»
آداب و رسوم جشن بهمنگان
گیاهخواری و منع مصرف گوشت
در گذشته، در جشن بهمنگان، مردم تنها از غذاهای گیاهی استفاده میکردند و مصرف گوشت حیوانات در این روز ممنوع بود. در آن زمان، گیاهی به نام گل بهمن وجود داشت که برای تهیه غذاهای گیاهی از آن بهره میبردند. یکی از دلایل اصلی عدم استفاده از گوشت در این مناسبت، اعتقاد به جلوگیری از بیماریهایی بود که ممکن بود با مصرف گوشت ایجاد شوند. این نوع آداب در برخی دیگر از جشنهای زمستانی نیز مشاهده میشود.
گردش در طبیعت و چیدن گیاهان
یکی از رسوم مهم این روز، گشتوگذار در طبیعت و جمعآوری گیاهان خوراکی برای تهیه غذا در شب بود. مردم به دشتها میرفتند و گیاهانی مانند بهمن و سبزیجات خوراکی را جمعآوری میکردند تا برای تهیه غذاهایی نظیر آش و به عنوان چاشنی استفاده کنند.
آش مخصوص بهمنگان
آش ویژه جشن بهمنگان، به نام آش بهمنجنه شناخته میشود که در تهیه آن از گیاهان و حبوبات استفاده میگردید. این آش قدمتی به دوران زرتشتیان دارد و امروزه کمتر مورد استفاده قرار میگیرد. با این حال، در فصل زمستان، تهیه غذاهایی مانند آش بسیار رایج بود.
نوشیدن شیر
یکی از آداب جالب این جشن، ترکیب گیاه بهمن (بهمنجنه) با شیر بود. این معجون به عنوان ترکیبی مفید برای سلامت جسم و ذهن شناخته میشد.
آتشبازی و پایکوبی
همچون سایر جشنهای زمستانی مانند شب یلدا و جشن دیگان، برپایی آتش و پایکوبی در جشن بهمنگان نیز رواج داشت. مردم دور آتش جمع میشدند و به شادی و رقص میپرداختند. این رسوم مشابهی نیز در جشنهای دیگر کشورهای مختلف در مناسبتهایی مانند کریسمس و سال نو میلادی دیده میشود.
